Ahlakın terazisinde niyet, eylem ve vicdan
“Koyunun ahlaklı olması kurdun fikrini değiştirmez.”
Bu söz, iyilik ve kötülük arasındaki ilişkinin belki de en yalın anlatımlarından biridir. Çünkü ahlak, iyi niyetli insanın erdemidir; kötü niyetli insanın düşüncesini değiştireceğinin garantisi değildir. İyi olmak, karşımızdakinin de iyi davranmasını sağlayan sihirli bir güç değildir. Hatta bazen iyilik, kötülüğün karşısında en savunmasız hâlimiz olabilir.
Öyleyse asıl mesele, kötülüğün neden var olduğu ve insanın kötülük karşısında nasıl bir tutum geliştirmesi gerektiğidir.
İyilik olmasaydı kötülük de olmazdı demek ne kadar hakkaniyetlidir? İyiliğin varlığı, kötülüğün gerekçesi olabilir mi? Oysa iyiliğin iyi olduğu konusunda kötülerin bile mutabakatı vardır. Kimse kendisine yapılan iyiliği kötülük, kendisine yapılan haksızlığı da iyilik olarak nitelendirmek istemez. Demek ki insan, kendi çıkarları söz konusu olduğunda bile iyiliğin değerini kavrayabilmektedir. Sorun, bu değeri başkalarına karşı da koruyabilmesidir.

Gelin önce kötülüğü tanımlamaya çalışalım.
Genel bir sözlük tanımıyla kötülük; acı, zarar, haksızlık, yıkım veya ahlaki çöküntü yaratan niyet, eylem ve durumların bütünüdür. Ancak bu tanımın içinde bile göreceli kavramlar bulunur. Acı, haksızlık ve ahlak... Bunların her toplumda, her çağda ve her insan tarafından aynı biçimde anlaşıldığını söyleyebilir miyiz?

Felsefenin yüzyıllardır tartıştığı sorunlardan biri de budur. İyi ve kötü mutlak mıdır, yoksa zamanın, toplumun ve kültürün oluşturduğu değerler midir?

Örneğin Antik Sparta'da hırsızlık, yakalanmamak şartıyla bir beceri ve marifet olarak görülebiliyordu. Bugün ise başka bir biçimde karşımıza çıkan ahlaki çelişkilerimiz var. Çalıyor ama çalışıyor anlayışıyla, yapılan haksızlığın sonuçlarından yararlandığımızda onu görmezden gelebiliyoruz. Bir kişi, toplumun önemli bir kesimine hizmet sağlamak için rüşvet veriyor ve bu hizmetten insanlar yararlanıyorsa, rüşvetin kötülüğü ortadan kalkmış mı oluyor?

Burada önemli bir ayrım var: Bir eylemin sonucunda ortaya çıkan fayda, o eylemin ahlaki niteliğini kendiliğinden değiştirmez. Çünkü fayda ile erdem aynı şey değildir. Bir davranışın yararlı olması, onun doğru olduğu anlamına gelmez.
Aksi hâlde ahlakı, sonuçlardan memnuniyet duyduğumuz ölçüde değiştirebileceğimiz bir kavrama indirgemiş oluruz.
Tam bu noktada devlet ve birey arasındaki ilişkinin nasıl tanımlandığı sorusu karşımıza çıkar:

Devlet varsa ben varım mı, yoksa ben varsam devlet var mı?
Bu iki yaklaşım, yalnızca bir yönetim anlayışını değil, iyilik ve kötülüğe bakışımızı da etkiler.
İlkinde birey, devletin varlığı karşısında ikincil konumdadır. Devletin çıkarı, bireyin hakkından ve hukukundan üstün tutulabilir. İkincisinde ise devlet, bireyin haklarını korumak ve ortak yaşamı düzenlemek için vardır. Birey devletin sahibi değilse bile onun varlık nedenidir.
Bu ayrım, toplumsal ahlakın sınırlarını da belirler. Birinci anlayışta, güç ve sonuç odaklı bir ahlakın ortaya çıkması mümkündür. Çalar ama çalışır; yeter ki ortaya bir hizmet çıksın. İkinci anlayışta ise kamu hakkını ihlal etmek, yapılan hizmetin büyüklüğünden bağımsız olarak haksızlıktır. Çünkü çalınan yalnızca para değil, toplumun ortak hakkıdır.
Demek ki kötülük bazen bir insanın karakterinde, bazen de toplumun normalleştirdiği davranışlarda saklıdır. En tehlikelisi ise kötülüğün alışkanlığa dönüşmesi ve artık kötülük olarak görülmemesidir.
Peki, kurdun fikri değişmese bile iyilik ile kötülüğün bir uzlaşması mümkün müdür?
Bir hikâye bu soruya oldukça çarpıcı bir cevap verir.
Akrep, nehrin karşı kıyısına geçmek ister. Bunun için kurbağadan yardım talep eder. Kurbağa, akrebin kendisini sokacağından korktuğu için tereddüt eder. Akrep ise onu sokmayacağına dair söz verir. Kurbağa bu söze inanır, akrebi sırtına alır ve karşı kıyıya doğru yüzmeye başlar.
Tam nehrin ortasına geldiklerinde akrep kurbağayı sokar.
Can havliyle çırpınan kurbağa, akrebe verdiği sözü hatırlatır. Akrep ise şu cevabı verir:
“Ne yapayım, huyum böyle, fıtratım böyle. Dayanamadım.”
Hikâyenin asıl çarpıcı tarafı, akrebin kurbağayı sokması değil, kendi davranışını doğal bir gerekçeyle açıklamasıdır. Sanki karakter, insanı sorumluluktan kurtaran bir mazeretmiş gibi...

Oysa insanın karakteri, davranışlarını açıklayabilir ama onları haklı çıkarmaz. Kötü niyetli birinin verdiği söze güvenmek saflık olabilir; fakat onun kötülüğünü yalnızca fıtratına bağlayarak mazur görmek de ahlaki bir yanılgıdır.
İyilik, tedbirsizlik demek değildir. Merhamet, insanın kendisini kötülüğe teslim etmesini gerektirmez. İyi olmakla savunmasız olmak arasında önemli bir fark vardır.
Bir başka örnekle kafamızı biraz daha karıştıralım: Robin Hood.
Zenginden çalıp yoksula veren bu efsanevi kahraman, bir taraftan hırsızdır, diğer taraftan yoksulların gözünde iyiliğin temsilcisidir. Yaptığı eylemin niteliği ile ortaya çıkardığı sonuç arasında bir ahlaki çatışma vardır. Bir tarafta mülkiyet hakkı, diğer tarafta adalet arayışı...
Peki, iyi bir sonuç elde etmek için kötü bir yöntem kullanmak meşru mudur?
Bu sorunun kolay bir cevabı yoktur. Çünkü adaletin olmadığı yerde yapılan haksızlığa karşı çıkmak bir erdem olabilir; ancak adaleti sağlamak adına her yöntemi meşru kabul etmek, bizi başka bir adaletsizliğe sürükleyebilir.
Bugün zenginlikleri, refahları ve yaşam biçimleri hayranlık uyandıran bazı sömürgeci devletlerin, geçmişte sömürdükleri toplumlara yardım ediyor görünmeleri de benzer bir çelişkiyi düşündürüyor. Bir tarafta tarihsel sömürü ve elde edilmiş zenginlik, diğer tarafta yardım ve insani destek görüntüsü...

Bu davranışı Robin Hood'un hikâyesinden ayıran nedir? Yardım edenin kimliği mi, yardımın büyüklüğü mü, yoksa o yardıma duyulan ihtiyaçtan önce yaşananların niteliği mi?
Bir kötülüğün ardından gelen iyilik, geçmişteki kötülüğü ortadan kaldırabilir mi? Yoksa yalnızca onun görünürlüğünü mü azaltır?


İşte burada niyet, yöntem ve sonuç arasındaki ilişki yeniden önem kazanıyor. İyilik yalnızca ortaya çıkan faydayla ölçülemez. O faydanın hangi bedelle, kimin hakkı pahasına ve hangi niyetle sağlandığı da sorgulanmalıdır.
Belki de bütün bu tartışmalar bizi insanın en temel ahlaki sorumluluğuna götürüyor: Başkasına zarar vermeden, başkasının hakkını çiğnemeden iyi olabilmek.
İyilik, kötülüğün karşısında bir pazarlık aracı değildir. Bir çıkarın, bir itibarın veya bir gücün örtüsü de olmamalıdır. Kötülük yapıp ardından iyilikte bulunmak, insanı kendiliğinden iyi yapmaz. Aynı şekilde, iyilik adına yapılan her davranış da ahlaki bir değer taşımaz.
Çünkü ahlak, yalnızca ne yaptığımızla değil, neden ve nasıl yaptığımızla da ilgilidir.
Kötülüğün iyilikle anlaşması belki mümkündür ama bu anlaşma, kötülüğün kendisinden vazgeçmesini gerektirir. Aksi hâlde ortaya çıkan şey bir uzlaşma değil, iyiliğin kötülük tarafından kullanılmasıdır.

Söylemek istediğim şudur: İyiliğin temizi iyidir.
Çünkü gerçek iyilik, içinde kötülüğün hesabını, çıkarın beklentisini ve haksızlığın mazeretini taşımaz. İyilik, yalnızca bir sonuç değil, aynı zamanda bir karakter meselesidir.